प्रश्न १. पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।
उत्तर – छात्र सुभाषितानि याद करें।
प्रश्न २. पाठ के आधार पर प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखें (एकपदेन लिखत):
(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति?
उत्तर: आतपे
(ख) परोपकाराय काः वहन्ति?
उत्तर: नद्यः
(ग) दशवापीसमः कः भवति?
उत्तर: ह्रदः
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति?
उत्तर: वृक्षाः
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति?
उत्तर: महीरुहेभ्यः
(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति?
उत्तर: फलानि
प्रश्न ३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्ना नाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(क) नद्यः किं न पिबन्ति?
उत्तर: नद्यः स्वयमेव जलं न पिबन्ति।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति?
उत्तर: वृक्षाः अस्मभ्यं पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारूणि च यच्छन्ति।
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति? (यह शरीर किस लिए है?)
उत्तर: इदं शरीरं परोपकाराय अस्ति।
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति? (दस पुत्रों के बराबर कौन होता है?)
उत्तर: दशपुत्रसमः द्रुमः (वृक्षः) भवति।
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति? (किनकी सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए होती हैं?)
उत्तर: सतां (सज्जनानां) विभूतयः परोपकाराय भवन्ति।
(च) अन्येभ्यः छायां के कुर्वन्ति? (दूसरों के लिए छाया कौन करते हैं?)
उत्तर: वृक्षाः अन्येभ्यः छायां कुर्वन्ति।
प्रश्न ४. पट्टिका से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरें:
(क) फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।
(ख) दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः।
(ग) महीरुहाः येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः।
(घ) परोपकाराय इदं शरीरम्।
(ङ) स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
(च) परोपकाराय सतां विभूतयः।
प्रश्न ५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु —
उत्तर –
(क) छायाम् — द्वितीया विभक्ति
(ख) फलानि — द्वितीया विभक्ति
(ग) सत्पुरुषाः — प्रथमा विभक्ति
(घ) द्रुमः — प्रथमा विभक्ति
(ङ) प्राणिभ्यः — चतुर्थी/पञ्चमी विभक्ति
(च) नद्यः — प्रथमा विभक्ति
(छ) सज्जनानाम् — षष्ठी विभक्ति
प्रश्न ६. अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु —
उत्तर –
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः |
| मेघः | मेघौ | मेघाः |
| ह्रदः | ह्रदौ | ह्रदाः |
| सत्पुरुषः | सत्पुरुषौ | सत्पुरुषाः |
| छाया | छाये | छायाः |
| वापी | वाप्यौ | वाप्यः |
| नदी | नद्यौ | नद्यः |
| शरीरम् | शरीरे | शरीराणि |
| पुष्पम् | पुष्पे | पुष्पाणि |
प्रश्न ७. अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचित मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति ’ इति लिखन्तु —
उत्तर –
(क) वृक्षाः — छायां फलं च
(ख) गौः — दुग्धं
(ग) सूर्यः — प्रकाशं/तापं
(घ) नदी — जलं
(ङ) अग्निः — तापं
(च) शिक्षिका — विद्यां
प्रश्न ८. अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु —
उत्तर –
कुर्वन्ति = करोति — कुरुतः — कुर्वन्ति
तिष्ठन्ति = तिष्ठति — तिष्ठतः — तिष्ठन्ति
फलन्ति = फलति — फलतः — फलन्ति
यान्ति = याति — यातः — यान्ति
पिबन्ति = पिबति — पिबतः — पिबन्ति
खादन्ति = खादति — खादतः — खादन्ति